MESEC SAVREMENOG PLESA U BEOGRADU – OD BAROKNOG PATOSA DO TRANS – LIRIZMA POSTMODERNISTIČKOG SCENSKOG SPEKTAKLA

Beograd je od 14. do 28. aprila bio u znaku savremenog plesa. U okviru Belgrade dance festival beogradska publika je imala priliku da se upozna sa najnovijim ostvarenjima vrhunskih koreografa današnjice, kao što su Jirži Kilijan, Pol Lajtfut i Sol Leon, Ismael Ivo, Tvajla Tarp, Mats Ek i Johan Inger, u izvođenju Holandskog plesnog teatra, Ballet Biarritz, Češkog nacionalnog baleta, Tulsa baleta, Cullberg baleta..

Nederlands dans theater je otvorio festival kreacijom Jiržija Kilijana Krila od voska/ Wings of wax (1997), na muziku Heinricha von Bibera, Johna Cagea, Philipa Glassa i J.S. Bacha. Mit o Ikaru je poslužio kao polazna tačka za potpuno slobodno improvizovanu impresiju. Kao i obično, Kilijan se otiskuje od matične ideje, ne opterećujući se kreiranjem mreže simbola. Njegov koreografski izraz je u najtešnjoj i uočljivoj sprezi sa muzičkim idiomom. Kilijanov stil je autentičan i prepoznatljiv – ponegde se naziru udaljeni uticaji i tragovi klasičnih, modernističkih ili postmodernističkih uticaja, ali eklektični postmodernizam je u savremenoj praksi uglavnom rezultirao izdiferenciranim i jasno strukturisanim koreografskim izrazom.

Linija između Baha – Glasa – Kilijana postaje jasno uočljiva. Kao da smo svedoci specifičnog post – neo – baroknog idioma u kojem i muzika i ples nastaju linearnim i jasno prepoznatljivim razvojem motiva, uz uzvišenu prijemčivost baroknog patosa. Kao da smo se umorili od poststrukturalističkog relativizma, kolaža i višeznačnosti i okrenuli novoj ekspresivnosti. Prepoznatljivi elementi Kilijanovog koreografskog izraza prolaze kroz jasno uočljiv imanentno muzički razvoj, prateći Bachovu muziku. Oni se razvijaju, kombinuju i kreiraju specifične dramaturške krivulje, u tesnoj sprezi sa muzikom.

Glassov minimalizam kreira prepoznatljiv –post otklon. Umesto dinamike – statika minimalizma – ili, možda, savremena dinamika. Minimalizam kao strukturalizam u predvorju postmoderne koji je uspeo da u svojim –post varijantama apsorbuje autorefleksivna iskustva postmoderne i atmosferu pluralizma, ostao je za mnoge autentičan izraz savremenog senzibiliteta. Njegova statična dinamika, u kontrastu sa tradicionalnim klasičnim strukturama i dramaturškim krivuljama, nije uslovio drastični kontrast u koreografskoj kreaciji Jiržija Kilijana. Autor, usmeren na svoju percepciju i jasno izdiferenciranu aktuelizaciju svoje poetike, obrazuje nov i autentičan pogled i doživljaj. U atmosferi post – postmodernističke trans – citatnosti, otvorenost muzičkih uzora i uzoraka, otgrnutih iz svojih primarnih konteksta, ustupa mesto njihovoj subjektivizaciji. Približavanje post – postmodernizma neoegzistencijalizmu oličeno je u primarnosti sadržaja koji za subjekta imaju značenje. Performativnost diskursa kreira ontološku dimenziju spekulativne svesti, a postmodernistički eklekticizam je ponavljanjem postao specifični trans – ekspresivni i trans – lirski izraz doživljaja savremenog subjekta.

Predstava Katran i perje / Tar and Feathers (2006) Jiržija Kilijana na završetku večeri predstavljala je posebnu priliku da uočimo promene u stilu i umetničkoj koncepciji ovog eminentnog koreografa. Prepoznatljivi muzički obrazac: Mozart – Dirk Haubrich – Tomoko Mukaiyama (spoj klasike i savremenog) interpretiran je i realizovan na drugačiji način. Elektronska muzika Dirka Haubricha, kao i eksperimenti Tomoko Mukaiyama, transformišu Mozarta do neprepoznatljivosti, a retki netaknuti fragmenti su „očuđeni“ svojim muzičkim okruženjem.

Tomoko Mukaiyama je jedna od najpoznatijih pijaniskinja – interpretatorki savremene umetičke muzike, a njeni nastupi su zapravo performansi koji problematizuju sam čin izvođenja muzike, odnos interpretatora i publike i druga muzičko – sociološka – psihološka – kulturološka pitanja. U predstavi Tar and Feathers ona se uklopila u Kilijanov poetički univerzum.

Muzika je možda novina – novi pogled na staro, jer prepoznajem uticaje Schoenbergovog razvojnog variranja, konkretne muzike (snimak psa koji reži), i, naravno, Mozarta. Konkretna muzika koja je prvobitno nastala kao avangardni eksperiment (semiotičko pitanje muzičkog koda), uklopljena je u semantičnost postmoderne i specifični savremeni narativni – dramaturški luk koji predstavlja autorov „odgovor“ na pitanje: šta je reč? (delo je inspirisano jednim od poslednjih tekstova Semjuela Beketa: Šta je reč?).

Sličan je i odnos prema atonalnom razvojnom variranju motiva u izvođenju Tomoko Mukaiyama. Čujemo Mozarta, na kratko, da bi zatim motivi njegove muzike postali model za slobodno atonalno variranje. Ali, prepoznatljivi su odjeci savremenih muzičkih iskustava, pre svega u preosmišljavanju muzičkog vremena. Duže muzičke fraze, platoi, koji su izdiferencirani jasnim muzičkim interpunkcijskim oznakama otkrivaju uticaj iskustava minimalizma, postminimalizma i savremene elektronske muzike.

Kilijanov koreografski izraz je izmenjen u odnosu na Wings of Wax iz 1997. godine. Iako je vokabular sličan, ples više nije usmeren na autonomni razvoj, već je pre svega gotovo ekspresionistički krik, uz fluidno grčenje i izvijanje tela. Scena je podeljena, a paralelni tokovi su neposredna reminiscencija na postmodernističke eksperimente sa narativnom strukturom. Dok su, sa jedne strane, prisutni elementi inkorporirane i asimilovane tradicije, oni predstavljaju samo deo decentrirane scene na kojoj Tomoko Mukaiyama izvodi svoj pijanistički performans. Ipak dramaturška nit koreografskog izraza, kao i muzičkog razvoja, vodi nas određenom ekspresivnom i simboličkom završetku – otvaranju vrata koja nas vode izvan ekspresionističkog grča i prelamanja različitih muzičkih i koreografskih tokova.

Performativnost kao aspekt diskursa, od Foucauovskog koncepta moći i oblikovanja subjekata, do perspektive Judith Buttler koja otvara predvorje nove post – postmoderne i neoegzistencijalizma, kroz naglašavanje performativnosti kao aspekta i potencijala diskursivnih praksi da kreiraju ono što preosimšljavaju, stavlja novi akcenat na slobodu subjekta u eri masmedija i autentičnost doživljaja u odgovoru na prelamanja diskursivnih praksi koje ga okružuju, odnosno praga Simboličnog u Lakanovskom smislu. Ples je autentični medijum ekspresije neposrednog osećaja, egzistencijalističke anksioznosti ili Lakanovskog Realnog koje izmiče područjima Imaginarnog i Simboličnog.

U predstavi Govori u svoje ime / Speak for yourself Paula Lightfoota / Sol Leon uočava se polazna stilska perspektiva – koreografski vokabular Jiržija Kilijana. Neo – programnost, narativnost – inpirisana stihovima:

Nebo i zemlja će se sjediniti
I pačće blaga kiša
Sami ćemo tada znati kojim putem,
A sve oko nas, krenuće svojim tokom

... na najbolji način odslikava linearnost narativnog toka i individualnog doživljaja inspirisanog stihovima. Kiša na sceni unosi element neposrednog doživljaja prirodne stihije koja preoblikuje koreografski izraz. Muzika Bacha i Steva Reicha predstavlja odabir koji ponovo naglašava spregu muzičkog strukturalizma i savremenog pluralizma. Sukcesivno pozicioniranje baroka i postminimalizma kreira atmosferu specifične infiltracije ekspresivnosti baroknog patosa u prvobitni formalizam avangardnog minimalizma.

Nastup švedskog Cullberg Balleta poslednje večeri festivala obuhvatio je predstave Aluminijum Matsa Eka i Kao ako / As if Johana Ingera. Otpor kao način otkrivanja i ponovnog sagledavanja poznatog i sumnja kao inicijator promena predstavljaju okosnicu poetskog predloška aluminijuma. Koreografski izraz Matsa Eka baziran je na poznatom contemporary dance vokabularu, uz precizno osmišljenu kompoziciju scenskog prostora. Fluidni i ekspresivni pokreti igrača koji evociraju grč, naprezanje i pružanje otpora uklopljeni su u jasno, minimalistički koncipiranu celinu, uz pokrete koji izazivaju formalistički strukturisano grupisanje koje prati minimalistički muzički tok Johna Adamsa. Adams, kao kompozitor post – minimalističkog stilskog prosedea, tretira minimalističko polazište u strukturisanju muzičkog toka na narativniji način, stvarajući snažnije dinamičke gradacije i kontraste, prilagođene zahtevima dramaturškog toka na sceni.

Dijagonalno postavljen aluminijumski zid na sceni uveo nas je u potpuno drugačiji stilsko – konceptualni svet predstave As if Johana Ingera (Besciljno putovanje od koga se očekuje da ponudi izazov i nove mogućnosti, obezbedi dobro raspoloženje i energiju, da sačuva tajanstvenost, neobičnost i posebnu lepotu), na muziku Stefana Levina. Dijagonala kao okosnica kompozicije u baroknom slikarstvu koja unosi nemir i dinamiku, uticala je na poseban doživljaj scene kao prostora dešavanja, skrivanja i podeljenosti. Koreografski izraz Johana Ingera baziran je na kontrastu standadnog savremenog vokabulara, inovativnih ekspresivnih pokreta i rešenja, elemenata iz sfere popularnog, kao i hodanja i trčanja. Paralelni tokovi u postavci kompozicije, hodanje oko zida, udaranje i padanje – kreiraju dramatičan tok, potenciran muzikom Stefana Levina.

Sve nestabilnija granica između popularne IDM i savremene umetničke elektronske muzike predstavlja sferu u kojoj se nalazi i stil Stefana Levina. As if započinje repetitivnim basom, na koji se naslojavaju ostali elektronski generisani tokovi i fragmenti. Repetitivnost je na momente prekinuta statičnim kolorističkim tokom, a obuhvata i džez uplive. Tanka linija između popularne elektro scene i ostvarenja iz domena umetničke muzike iscrtana je ritmičkim i polifonim kompleksnostima, interesantno osmišljenom motivskom razradom i efektnim disonantnim odlomcima. Ipak, osnovni utisak je, za neke nepodnošljiva, pop – aura koja je ponekad u kontrastu sa tehničkim modernističkim kompleksnostima plesnog izraza.

Kao element izraza u predstavi As if iskorišćeni su i govorni delovi (vicevi) koji ne prekidaju plesni tok u ostalim delovima scene. Poznati postmodernistički postupak narušavanja narativne fikcije, iskorišćen je kao element ekspresije. Zid se pomera za vreme predstave, menjajući i dinamizujući scenski prostor. Barokna dijagonala na početku nije slučajnost – ona nije postmodernistički citat, otrgnut iz prvobitnog konteksta, višeznačni, očuđeni trag, već deo jednog novog narativnog toka, sredstvo ekspresije koja probija membranu označitelja.

Linearnost i narativnost, kao i specifičnosti najrazličitijih savremenih –post i –neo fuzija i prelamanja, mogu nas navesti da napravimo paralelu između savremenih kompozicionih i koreografskih tendencija i onih koja su usmerena na specifično, savremeno oživljavanje tradicije. Francuski ansambl Poem Armonik (Jugoslovensko dramsko pozorište, 21. i 22. april), osnovan 1997. godine, fokusiran je na muziku XVII i XVIII veka. U saradnji sa priznatim muzikolozima, Poem Armonik istražuje nasleđe barokne umetničke muzike (Građanin plemić), duhovne i svetovne muzike uglavnom manje poznatih inovativnih kompozitora, kao i narodne muzike. Njihove produkcije karakteriše susret muzike, književnosti i baroknog plesa. Predstava Barokni karneval je realizovana u saradnji sa Nacionalnim centrom za umetnost cirkusa.

Prema rečima Vensana Dimetra, umetničkog vođe ansambla, Barokni karneval ne predstavlja pokušaj rekonstruisanja poznatih rimskih karnevala, već obnavljanje duha i ritualne simbolike ovih svečanosti. Izvođenje muzike manje poznatih italijanskih kompozitora sa početka XVII veka (ali i Monteverdijevog Lamenta) na originalnim instrumentima, uz umetnost pantomime i akrobatskih veština uklopljenih u duh baroknog rimskog karnevala, kao i prisustvo likova iz Commedie dell’Arte, kreiraju atmosferu koja svedoči o uvek aktuelnoj i primamljivoj sprezi grotesknog humora, raskalašnosti i hipnotičke moći muzike. Od polifonih odlomaka savršeno interpretiranih od strane vrhunskih vokalnih izvođača u baroknom stilu do svetovnih Serenata i Tarantella, muzika daje osnovni ton pastišu različitih uspelih scenskih i specifičnih koreografskih rešenja koja cirkuske veštine smeštaju u artistički kontekst. Naglašena je hipnotička repetitivnost jednostavnih – strofičnih svetovnih napeva, koji se u interesantnom aranžmanu ponavljaju u instrumentalnoj pratnji, praćeni na momente smelim improvizacijama. Stiče se utisak da su napevi poslužili kao uzor i uzorak. Naglašena repetitivnost izaziva gotovo hipnotički efekat koji na momente očuđuje barokni uzor, locirajući ga u savremeni kontekst.
Barok kao paradigma, na muzičkom i poetičko – estetičkom nivou, doveo je do potrebe oživljavanja i približavanja savremenoj publici. Karneval kao narodna svetkovina u kojoj se brišu granice, stavljaju maske i kanališu opasne strasti u snoviđenju satkanom od simbola i rituala, morao je da ostane aktuelan i blizak publici, te je sama ideja dovela do veće slobode u tretmanu muzičkog materijala. Ipak, manjim intervencijama nije narušena autentičnost barokne muzike. Barok nije samo uzorak, očuđen i rekontekstualizovan. On je interpretiran na autentičan način, osavremenjen tek toliko da nam otkrije aktuelnost starog karnevala.