USMENA REVOLUCIONARNA POEZIJA
KOD JUŽNIH SLAVENA

Južnoslavenska usmena tradicija baštini autohtonu revolucionarnu poeziju koja je, u zavisnosti od prilika, nekada izraženija, a katkada na rubu egzistencije. Ona je u osnovi svake umjetničke artikulacije osjećanja nepokorenog borca iz naroda koga je tuđinac pregazio i pokorio. Korijeni joj sežu vjekovima unazad, ali tek sa burama dvadesetog vijeka preuzima prevlast nad tradicijskim usmenim pjesništvom. Poticaj za rasplamsavanje revolucionarne književnosti došao je izvana, zajedno sa idejama međunarodnog radničkog pokreta i komunističke ideologije. Socijalna osnovica, jednakopravnost staleža, međusobno pomirenje i suprotstavljanje okupatoru približilo je Komunističku partiju Jugoslavije uplašenom i zbunjenom narodu. Kao efikasno sredstvo zadobijanja bezrezervnog povjerenja, komunisti su koristili usmenu književnost na temeljima koje je narod gradio dobar dio identiteta. Kako nisu imali drugog medija, ideolozi komunizma su putem pjesme prenosili ideologiju i politički odgajali članove i simpatizere. Ratna dešavanja pogodovala su daljem jačanju otporaške svijesti nezadovoljnih slojeva društva koji su poziv KPJ za oružani otpor agresoru objeručke prihvatili i sa sobom u gerilske odrede ponijeli pjesme prkosa, bunta i protesta. Inicirana i potpomognuta od rukovodstva NOB-a, partizanska narodna poezija je doživjela ekspanziju u kvantitativnom smislu, dok je u pogledu kvaliteta, uprkos raskoši oblika, znatno oscilirala. U poslijeratnom periodu cenzorska uloga partijskih organa u potpunosti određuje daljni razvoj savremenog usmenog stvaralaštva potencirajući na poeziji obnove zemlje i izgradnje socijalizma. Ta tendencija je trajala sve do devedesetih godina i kraha komunističkog režima. Poslije prvih višepartijskih izbora i nagovještaja raspada države u potpunosti iščezava svaki oblik interesa za usmenu književnost izraslu na tekovinama NOB-a, a usmena revolucionarna poezija se permutuje, u skladu sa političkim prilikama, u nacionalnu patriotsku poeziju.

Revolucionarnu poeziju uvjetuje ideološka osnovica, kao faktor postanka, egzistiranja, pa vrlo često i kulturnohistorijskog opstanka ove specifične literarne vrste. Revolucionarana književnost se, kao fenomen, javlja u kriznim situacijama, nestabilnim društvima, burnim vremenima i društvenim proturječima. Moraju postojati dva pola, cenatar i rub, koji naizmjenično nadvladavaju jedan drugog. Tako se u historijskim perspektivama u jednom trenutku jedan ideal smatra pozitvnim, a u drugom negativnim; jednom je oreol slobode i dostojanstva, a drugi put simbol tiranije i genocida – u čemu je meritorna jedino trenutačna pozicija zagovarača ideje. Književnost revolucionarnog prosedea je tijesno skopčana sa idealom i dijeli njegovu sudbinu: dok je ideal u usponu ka centru (borba za vlast i period vladavine), ona je u povlaštenom položaju, a onog trenutka kada ideal klizi ka rubu (mijena iz pozicije u opoziciju i period stagniranja) i njim inspirisana književnost tone.

Korijeni usmene revolucionarne poezije su prisutni u svjetskoj literaturi još od perioda robovlasničkog društvenog uređenja. U drevnom Egiptu je zabilježena pjesma Razgovor razočaranog sa svojom dušom (2400 – 1800. godina prije nove ere) u kojoj se iznose pesimistička raspoloženja robova zbog nepostojanja načina da se odupru izrabljivanju. U istom kontekstu mogu se posmatrati i indijske Vedske pjesme iz zbirke Rgveda koje potječu sa kraja drugog i početka prvog milenija stare ere. Ovom krugu pripada i zbirka stare kineske lirike Ši king iz VI vijeka stare ere (Rodić, 2005., str. 37). U srednjem vijeku se razvio žanr carmina rebella, buntovne i podrugljive narodne pjesme kojima se ismijavaju feudalci i crkva. Njih su pjevali studenti i mladi svećenici iz Njemačke, Italije, Francuske i Engleske – takozvani vaganti ili golijardi. Najpoznatija zbirka golijardske poezije je Carmina Burana iz 1230. koju je objavio Schlemer 1847. godine u Njemačkoj (Rečnik književnih termina, str. 223). Period XVI i XVII vijeka je u Zapadnoj Evropi obilježen nacionalnim pokretima koje su predvodili crkveni reformatori Martin Luter (Njemačka) i Jan Hus u (Češka). U toj borbi za socijalnu jednakopravnost, rakskrinkavanje crkvenih velikodostojnika, te konfiskaciju posjeda nastale su brojne prkosne i borbene pjesme koje se u literaturi često nazivaju husitski i luteranski koral, te pjesme flamanskih geja. Jednu od pjesama iz Luterovog korala, Tvrđava naša je gospod Bog, ideolog komunizma, Fridrih Engels, naziva Marseljezom seljačkog rata, naglašavajući da je ta anticrkvena pjesma jako utjecala na motivisanje seljaka za otpor. Najmarkatnija pojava u cjelokupnoj svjetskoj revolucionarnoj poeziji je zasigurno Marseljeza, spjevana 1792. godine od strane francuskog kapetana Rougeta de Lisle (prvobitno nazvana Ratna pjesma rajnske armije), prihvaćena od širokih narodnih masa i kao takva postala urnek za mnoge revolucionarne pjesme kasnijeg perioda. Čak i poslije tri vijeka od nastanka, Marseljeza je ostala najomiljenija pjesma u Francuskoj, postavši njenom nacionalnom himnom (Mala enciklopedija, II, str. 598). Stotinu godina kasnije, također u Francuskoj, proleterski pjesnik Eugene Pottier je spjevao Internacionalu, koja je postala himna radničke klase širom svijeta. Bure devetnaestog vijeka donijele su mnogobrojne ratove u kojima su se pojedini etnikumi, staleži i politički organizirane grupe suprotstavljale anarhističkim i antihumanističkim režimima, pa su tako nastajale i pjesme markirane pripadnošću etnikumu, staležu ili grupi. No, sve se one daju svesti pod zajednički nazivnik – usmena revolucionarna poezija – u okviru koje se kasnije granaju kako žanrovski tako i književnohistorijski. Takve su, na primjer, pjesme međunarodnog radničkog pokreta, crnačka poezija afričkih plemena koja je kasnije evoluirala u bluz (u SAD-u), posebni fenomeni u nacionalnim književnostima, kao što je poezija čartističkog pokreta u Engleskoj ili nacionalne budnice u književnim tradicijama balkanskih naroda. Tom krugu pripadaju i pjesme bošnjačkog alhamijado pjesnika sa kraja XIX vijeka Abdulvehaba Ilhamije Čudan zeman nastade i Đe li ti je Halil-paša, kao i manje poznatog Mula Sulejmana Tabakovića Dobar zeman prokasa. Ova poezija je predstavljala svojevrsnu uvertiru angažiranog poetskog stvaralaštva dvadesetog vijeka koje je inspirisano svjetskim ratovima, krizama, prevratima i neprekidnom borbom ugroženih grupa i pojedinaca za ostvarivanja elementarnih ljudskih prava i sloboda. Dvadeseti vijek, zapravo, predstavlja ekspanziju usmene revolucionarne poezije, a samim tim i središte našeg interesovanja.

Iako korijene usmene revolucionarne poezije nalazimo u najstarijoj usmenoj tradiciji balkanskih naroda, načelno se uzima da je revolucionarna poezija Drugog svjetskog rata proizišla iz masovne poezije međuraća, osobito iz poezije međunarodnog radničkog pokreta. Najraniji podaci o radničkim pjesmama na srednjejužnoslavenskom teritoriju potječu iz 1875. godine. Iz tog perioda datira partitura Radničko kolo nađena u arhivu kragujevačkog kulturno-umjetničkog društva Abrašević (Nazor, 1990., str. 152). Prve radničke pjesme pjevane u našim krajevima bile su najpoznatije evropske i svjetske himne međunarodnog radničkog pokreta, koje su putujući iz države u državu mijenjale kolorit poprimajući stilogene efektore određenog područja. Tako je u nas došla i Radnička Marseljeza (Zastava naša nek se vije) nastala u Njemačkoj 1849. i u Rusiji 1875. godine. Prva prevedena pjesma na našim jezicima je Das Lied der Arbeit, pjesma austrijskog radničkog pokreta spjevana 1868. godine. Njen prevodilac je Etbin Kristan, a kompozitor Josef Scheu (u našim prijevodima Pjesma radu i Radu u čast). Ona je predstavljala nezamjenjiv dio repertoara na svim radničkim manifestacijama u BIH, Hrvatskoj, Srbiji, Sloveniji i Crnoj Gori. Na tim manifestacijama često su se pjevale i Ustajte vi zemaljsko roblje (ruska verzija Internacionale), Pjesma o osmočasovnom radnom danu, Socijalistički marš, Nek drugarska pjesma jekne (prijevod Pesen ne truda bugarskog pjesnika Georgija Kirikova, u kasnijoj verziji Pjesma radu), Rabotnička, Mi smo Gupca muške čete (obrada njemačke pjesme, nastale u XVI vijeku povodom seljačkih buna, Wir sind des Geyers schwarze Haufen) i još niz drugih omiljenih pjesama. Evropske revolucionarne pjesme motivisale su radnike ne samo da prepjevavaju nego da ih i sami ispjevavaju, pa su tako nastale pjesme: Naš bajrak crveni, Splitska marseljeza, Padaj silo i nepravdo, koje su se najčešće pjevale u horu prilikom radničkih protesta.

Prijelomni trenutak masovne protestne poezije južnih Slavena je 1918. godina, kada se formira Komunistička partija Jugoslavije. Njenim djelovanjem umrežavaju se radničke udruge iz svih dijelova države, radnička kulturno-umjetnička društva prave zajedničke priredbe i međusobno upotpunjuju repertoare. Te priredbe, pogotovu masovne pjesme, bile su jako agitatorsko oružje koje su ideolozi KPJ koristili za pridobijanje širih narodnih masa. Komunisti su obogatili repertoare radničkih manifestacija nizom tada najsvježijih evropskih revolucionarnih lirskih ostvarenja izazivajući dodatnu afektivnost kod nezadovoljnih radnika i seljaka. Najbolji reprezent takvih pjesama jeste Warszawianka nastala u ratu Poljaka i Rusa protiv carizma. Njena evolucija kretala se smjerom Warszawa – Moskva – Ljubljana – Zagreb – Beograd (Nazor, 1990., str. 153). Često se pjevala i u NOR-u, i to u više verzija: na ruskom, francuskom, poljskom, španskom i b/h/s jezicima. Pored Warszawianke komunisti su u repertoar jugoslavenskih revolucionarnih pjesama iz evropskog miljea pretočili i: Na barykady (Poljska), Koračnica danskih socijalista, Naša je ovo zemlja (prijevod norveške revolucionarne pjesme), Hold the fort (pjesma engleskih i američkih delegata na III Kongresu Kominterne 1921. godine u Moskvi), Drugarska (ruska), Zamučen tjaželoj nevolej, Krasnoe znamja (ruska) itd. Ove su pjesme na tlo Jugoslavije dolazile iz više izvora. Najstariji sloj potječe iz Austrougarske, odakle su posredstvom naprednih građana (uglavnom iz Beča i Praga) došle u nas; ruske revolucionarne pjesme donose jugoslavenski komunisti koji su učestvovali u Oktobarskoj revoluciji, dok će tridesetih godina veliki broj pjesama prispjeti iz zemalja zapadne Evrope (Njemačke, Austrije, Španije) u kojima su se akumulirale kako domaće tako i pjesme drugih meridijana. Djelovanjem aktivista KPJ, a za potrebe uzdizanja kulturnog života radnika i seljaka, pojavile su prve zbirke međunarodne revolucionarne poezije. Od mnoštva takvih zbirki, posebno su se izdvajale: Proletaria kantaro, štampana 1924. godine na esperantu u Düsseldorfu-Leipzigu; Naša pjesmarica, štampana 1936. godine u Zagrebu; Canciones de las brigadas internacionales, štampana u Barceloni 1938. godine i Krv i život za slobodu – slike iz života i borbe studenata iz Jugoslavije u Španiji, štampana, također, u Barceloni 1938. godine. Pjesme sabrane u ovim zbirkama vrlo brzo su se širile među radničkim kolektivima na području cijele Jugoslavije. Pored ovih zbirki veliki utjecaj na stvaranje otporaške svijesti imale su i dvije zbirke koje je početkom XX vijeka izdala Socijalistička knjižara u Beogradu, Mala zbirka odabranih radničkih pesama štamapana 1904. godine i Radničke pesme i deklamacije iz 1909. godine. Sličan utjecaj vršila je i zbirka Najobičnije radničke pjesme za organizovano i osviješteno radništvo, izašla u Zagrebu 1911. godine.

Širenjem internacionalnih revolucionarnih radničkih pjesama, pogotovu njihovim korištenjem u propagande i agitatorske svrhe, jačala je svijest građanstva i poticaj da se pjeva o svom teškom položaju. Jedna od prvih takvih pjesama je Narodna štrajkačka pjesma, nastala u istočnoj Bosni za vrijeme Husinske bune 28. decembra 1920. godine. Iz tog doba potječe i štrajkačka pjesma Himna zidara koju je 1936. godine napisao Čedomir Mindarević (Karaklajić, 1960., str. 498). Od poznatijih radničkih pjesama, koje su bile rasprostranjene širom Jugoslavije, valja spomenuti još i Pozdrav proleterima, te Radničku himnu, kao i obrade djela domaćih pisaca socijalnog karaktera (Šantić, Radičević, Kočić).

Posebno mjesto zavrjeđuju pjesme spjevane u kaznionicama za političke zatvorenike u Bileći, Sremskoj Mitrovici i Lepoglavi. Zbog uvjeta u kojima su nastale, ove pjesme se popularno nazivaju robijaškim. Nastajale su spontano i najčešće im se ne može odrediti autor, jer je u pisanju teksta učestvovalo više zatvorenika, a katkada cijela ćelija ili paviljon. U Sremskoj Mitrovici je na ideju Moše Pijade organiziran Prvi festival originalnih revolucionarnih pjesama na kojem su učestvovali svi sobni kolektivi. Od većeg broja konkurenata pobijedila je slovenačka grupa sa pjesmom Žetelice (kasnije preimenovana u Nabrusimo kose), posebnu nagradu žirija dobila je Mitrovčanka, a od poznatijih, ovom prilikom je nastala i Pjesma o Matiji Gupcu (Kržavac, Ristović, 1968., str. 439). Ovoj grupi pjesama pripada i čuvena Bilećanka nastala uoči prvomajskog uranka 1939. godine. Predratna atmosfera pogodovala je razvitku sveopćeg socijalističkog opredjeljenja širokih narodih masa, pa tako i omladine koja je, sa svoje strane, dala makismalan doprinos razvoju socijalnih ideja, patriotizma i antifašističkog raspoloženja jugoslavenskih naroda. Predstavnice ove grupe pjesama su omladinska himna Budi se istok i zapad za koju je tekst napisao Čedomir Minderović, Lanci nam se kuju kleti autora Puniše Perovića, Na barikade Moše Pijade i Iz gradova, sa polja i sela tuzlanskog studenta i borca NOR-a Isidora Šatnera Ćiske (Rodić, 2005., str. 85).

Sve dosada kazano predstavlja evolutivni slijed onoga što čini težište našeg interesovanja, a to je usmena revolucionarna poezija Drugog svjetskog rata i dijelom poezija obnove zemlje i socijalističke izgradnje. Bez prethodno rečenog, teško bi bilo razumjeti ekspanziju ove poezije na području cijele nekadašnje Jugoslavije, pogotovu se to odnosi na njenu frapantnu jednoobraznost i varijabilnost čak i na onim područjima koja, u tim teškim vremenima, nisu bila u prisnim kontaktima iz raznoraznih razloga. Dakle, nadalje ćemo se baviti onim dijelom revolucionarne poezije koji se u literaturi najčešće označava kao partizanska narodna pjesma. Tek u ovoj etapi usmena revolucionarna poezija postaje u pravom smislu riječi usmena, jer su, u većini slučajeva, i protestna i masovna poezija predstavljale konglomerat pisanog i usmenog, tj. najčešće je njihov autor bio poznat, ali su se one toliko uvriježile u narodu i pretakale iz jezika u jezik, iz kulture u kulturu da su postale pjesme sveopćeg usmenog karaktera nadmašivši sva lokalna, nacionalna i teritorijalna ograničenja. Postale su svojevrsne internacionalne izoglose koje su spajale posve različite kulture.

Pišući odrednicu partizanska pjesma u Rečniku književnih termina, Zoran Konstantinović bilježi da je to pesma ispevana na tematici partizanske borbe ili od boraca partizana, (...) ispevana u duhu naroda, nošena njegovim gnevom i poletom (...), koja je za razliku od starije narodne poezije, pretežno lirskog obeležja (...), te upravo zbog tog spontanog lirskog obeležja njeno je umetničko svedočanstvo o vremenu, događaju, liku o kojem peva izvornije i izrazitije, a njen učinak neposredniji i delotvorniji (Konstantinović, 1985., str. 529). Maja Bošković-Stulli u studiji Narodne pjesme u okviru pjesništva NOB-a upozorava na rastegljivost okvira unutar kojih nastaje partizanska narodna pjesma, podvlačeći da se ona tradicijski naslanja na revolucionarnu masovnu poeziju, ali i da su joj bliske pučke deseteračke pjesme-hronike. Dodatnu kompleksnost ovog problema predstavlja činjenica da partizanska narodna poezija nastaje na području cijele Jugoslavije, te se u njoj susreće polikulturalna scena, sa općim i ponekim individualnim karakteristikama sviju naroda i narodnosti bivše SFRJ (Bošković-Stulli, 1980., str. 89-90). Sukladno naprijed citiranom, pod partizanskom narodnom poezijom podrazumijevamo svo ono golemo pjesništvo usmenog karaktera nastalo u periodu 1941-1945. godine, neposredno od učesnika ili simpatizera NOB-a.

Prve pjesme pjevane u proleterskim odredima došle su sa borcima, učesnicima španjolskog rata, radnicima i studentima. Slično kao i sa domaćim masovnim pjesmama, prve autohtone partizanske narodne pjesme ispjevane su povodom značajnijih događaja. Prema većini svjedočanstava, prva pjesma ovog karaktera, Rudo malo, spjevana je 22. decembra 1941. godine u čast formiranja Prve proleterske brigade u Rudom. Od tada je ispjevano na hiljade pjesama različitog kvaliteta. Većina ih je zapisana i otrgnuta od zaborava, ali nikada se neće utvrditi njihov stvarni broj, pogotovu što današnje prilike ni u jednoj od država nastalih raspadom SFRJ nisu naklonjene ovoj vrsti usmene književnosti. Najveći broj partizanskih narodnih pjesama nastao je u Bosni i Hercegovini, pretežno u ustaničkim žarištima: Romaniji, Kozari, Grmeču, Hercegovini i bosanskoj Krajini. Dosta pjesama je spjevano u Baniji i na Kordunu (u Hrvatskoj), zatim u Sandžaku, ali i u drugim dijelovima Srbije, te Crnoj Gore. Od prvih dana ustanka, nastajale su i narodne pjesme na slovenačkom jeziku naslonjene na tradiciju slovenačke revolucionarne i socijalne književnosti. Tako je, jedna od uopće najranijih zbirki partizanske narodne poezije štampana u Ljubljani 1942. godine. U Sloveniji je, uz tradiciju pjevanja partizanskih pjesama, u jedinicama iste prenosila i ilegalna radio-stanica Triglav (Hrovatin, 1953., str. IX). Kako je u Makedoniji ustanak podignut tek 1942. godine (kasnije u odnosu na ostale republike buduće države), to je i na makedonskom jeziku spjevano mnogo manje partizanskih narodnih pjesama. Dodatni problem predstavlja i to što u Makedoniji nije odmah, po oslobođenju, organizirano prikupljanje građe, te su mogućnosti da je određeni broj pjesama izgubljen velike. Još jedna bitna karakteristika makedonske revolucionarne poezije je činjenica da do Drugog svjetskog rata Makedonci nisu imali razvijenu pisanu književnu tradiciju, što znači da ona uglavnom crpi izvore iz starije epske i lirske poezije, te su zbog toga u njoj nacionalna osjećanja naglašenija nego u drugim sredinama (Firfov, 1959., str. 227-229). Partizanska narodna pjesma je nastajala i na jezicima narodnosti: albanskom, mađarskom, slovačkom, rusinskom i romskom.

Pjesma je od prvih dana ustanka prisutna u životu boraca. Pjevalo se u svakoj prilici i na svakom mjestu. Memoarska literatura učesnika NOB-a vrvi od opisa situacija u kojima je pjesma imala snažan utjecaj na raspoloženje i motivaciju boraca. Tu su pogodnost iskoristili politički rukovodioci rata, te oformljivali štabove sa specijalnim zadatkom da pišu, zapisuju i šire ovu vrstu književnosti. Pjesme su umnožavane šapirografski i štampane u mnogobrojnim glasilima partizanskih jedinica. Jedna od prvih štampanih pjesama, Mi gerilci, publikovana je 1. 9. 1941. godine u Narodnoj borbi, časopisu PK KPJ za Crnu Goru (Janjić, 1987., str. 25). Mjesec dana kasnije, u Užičkoj republici Dušan Nedeljković u glasilima Vesti i Borba objavljuje veći broj partizanskih narodnih pjesama, a jedna od prvih umnoženih partizanskih narodnih pjesma na tlu Bosne i Hercegovine (avgust 1941.) je Razgovor gerilskih odreda sa šumom, objavljena u biltenu Štaba gerilskih odreda Bosanskog Grahova, Gerilac (Rodić, 2005., str. 93). Zbog ukazane potrebe, vrlo rano su se pojavile i zbirke. Na cijelom teritoriju Jugoslavije, u periodu 1941-1945. štampano je preko 150 zbirki partizanske narodne poezije, od toga najviše u Sloveniji (79), zatim u Hrvatskoj (25), Srbiji (16), Makedoniji (10) i Bosni i Hercegovini (3) – za ostale se ne navodi mjesto izdavanja, u svojstvu izdavača pojavljuje se samo proleterska ili kakva druga brigada (Nazor, 1990., str. 164). Prva zbirka, Antifašističke pjesme (priređivač Dušan Nedeljković), izašla je 7. novembra 1941. godine u Užicama. Vrlo rano su se pojavile i zbirke partizanskih pjesama sa notnim zapisima, kakva je pjesmarica Naše pjesme štampana januara 1942. godine u Lici. Ova pojava je najprisutnija u Hrvatskoj u kojoj su štampane i Pjesme borbe (1942.), Pjesme koje pjevamo (1943.), Pjesme naše borbe (1943.)... Prvi antologijski pokušaj kritičkog odabira predstavlja zbirka Druže Tito, ljubičice bijela. Narodne pjesme koju su po nalogu ZAVNOH-a 1944. godine priredili Đuro Kosak i Vladimir Popović. I na ostalim jugoslavenskim jezicima veoma rano dolazi do štampanja partizanskih pjesama. Pioniri ovog poduhvata bili su poginuli pjesnici i borci, Slovenac Miran Jarc (1942.) i Makedonac Kočo Racin (1943.). O tome koliku su važnost komunisti pridavali poeziji NOB-a, govori nam i podatak da je još za vrijeme rata (1943. godine) Propagandni odjel ZAVNOH-a zadužio kompozitora Miroslava Špilera da napravi zbirku odabranih partizanskih narodnih pjesama sa notnim zapisima koja bi imala biti stožer i putokaz svim budućim književnim nastojanjima jugoslavenskih pisaca (Hercigonja 1962., str. VII). U tom pogledu, posebno je indikativna i Skica projekta za zbirku partizanskih pjesama koju je 1944. godine u zaselku Zorići, kod Drvara osmislio Nikola Hercigonja.

Neposredno po završetku rata pristupa se institucionalnom prikupljanju partizanske poezije i njenom objavljivanju u zbirkama koje su koncipirane u zavisnosti od prigode i ukusa priređivača. Prve poratne zbirke priređuju učesnici i svjedoci revolucije (samim tim i nastanka ove književnosti) koji su se rukovodili ratnim zapisima i prema vlastitom sjećanju. Takve su Naše pjesme V. Popovića i N. Devičića (1945.); Naše pjesme (II izdanje 1945.) N. Hercigonje, M. Špilera i N. Devičića; Srpske narodne pjesme N. Simića i V. Popovića i niz drugih. Česta je pojava da se priređivači zbirki partizanskih pjesama iz ovog perioda ne potpisuju ni na koricama ni u kolofonu. Prvu značajniju zbirku, sa relativno ozbiljnijim valorizacijskim kriterijima priredio je Salko Nazečić. To je knjiga Slavne godine / Narodne pjesme iz Narodno-oslobodilačkog rata i borbe za socijalizam koju je 1949. godine povodom osmogodišnjice ustanka u BiH izdala sarajevska Svjetlost. Nazečićeva zbirka uz pjesme iz NOB-a donosi i nekolicinu poslijeratnih pjesama, poeziju obnove zemlje i socijalističke revolucije. Jedan od manira komunističke politike bio je i obilježavanje značajnih obljetnica iz NOR-a, prigodom kojih su nastajale i zbirke iz savremene narodne poezije. Na desetogodišnjicu ustanka 1951. godine štampane su knjige Maka Dizdara Narodne pjesme iz borbe i izgradnje i Jakše Ravlića Knjiga borbe i oslobođenja 1941-1945. Od zapaženijih zbirki koje su se pojavile pedesetih godina dvadesetog vijeka, nužno je spomenuti prvu knjigu Saita Orahovca Savremene narodne pjesme koja je objavljena u Sarajevu 1955. godine. Od ozbiljnijih, kritički pripremljenih zbirki partizanske i poezije obnove zemlje iz prvih poratnih godina izdvajaju se: Oganj i ruža Jure Kaštelana (1956.), Petokrako zašto si crvena Maje Bošković-Stulli (1959.) – obje izdate u Zagrebu; Од борбата. Народни песни Blaže Koneskog (Skopje, 1947.); Naše pesem. Zbirka partizanskih narodnih in delovnih pesmi (Ljubljana, 1949.) i Narodni stihovi iz borbe i izgradnje (Cetinje, 1950.). Šezdesetih i sedamdesetih godina dvadesetog vijeka finaliziraju se radovi na prikupljanju i objavljivanju revolucionarne poezije. Pojavljuje se nekoliko zbirki koje donose do tada neobjavljenu građu sa pojedinih ustaničkih žarišta: Narodne pjesme Korduna Stanka Opačića Ćanice (Zagreb, 1971.), Narodne melodije iz Sandžaka (Beograd, 1953.) i Narodne melodije Crne Gore (Beograd, 1963.) Miodraga Vasiljevića, Narodne partizanske pesme Jablanice (Leskovac, 1968.) Dobrosava Turovića. Sve kasnije zbirke predstavljaju izbore iz postojećih u kojima se priređivači najčešće fokusiraju na pojedine teme, simbole ili nosioce revolucije. Takve su, na primjer, zbirke Tito u narodnim pjesmama Milivoja Rodića, Zapjevajmo pioniri Vladimira Tomerlina i Pjevaju mornari sa Titovih lađa. Zbirka pjesama iz mornarskog života. Pored poezije obnove zemlje i socijalne revolucije u poslijeratnom periodu egzistira i paraknjiževna tvorevina, popularne deseteračke pjesmarice koje opjevavaju savremeni trenutak u fonu revolucionarnih pjesama. Raspon tema ovih pjesmarica kreće se slijedom Kenedi – smrt u Dalasu, preko Smrt Moše Pijade i Obarenje trojnog pakta do najobičnijih svakodnevnih tema, kao što je Moderna žena (Bodiroga, 1970., str. 182). Ova pojava je naglašena u krajevima sa razvijenijom epskom tradicijom, kakvi su Hercegovina i Sandžak, te otuda i najveći broj takvih pjesmarica potječe sa ovih područja.

Kao antipod partizanskoj književnosti živjela je i veoma razgranata književna djelatnost pristalica fašističke ideologije: U dramatičnoj i kompleksnoj stvarnosti Drugog svjetskog rata ona nije bila jedina (partizanska književnost – op.a.): uz nju je, i naspram nje postojala (i bila joj oštro suprotstavljena) književna i kulturna djelatnost pod okupacijom, u kvislinško-okupacijskim središtima, u gradovima, kao razvijen poseban fenomen (Bandić, 1993., str. 7). Glavno okupatorsko glasilo u periodu 1941-1945. je Novo Vreme, a pored njega su postojali i brojni bilteni, povremena glasila pojedinih četničkih i ustaških pokreta, među kojima su najpoznatiji: Krik iz jame, Četnik, Ravna Gora, Kraljev gardist, Glas Cera, Dinarski glasnik, Glas Romanije, Srpski list, Vidovdan, Srpska žena. U njima se, kao i u sličnim partizanskim glasilima, štampaju ratni proglasi, izvješća sa fronta, ali veliki dio prostora uvijek popunjavaju pjesme kojima se veličaju ustaški ili četnički podvizi, vojskovođe, istaknuti borci i sl., a omalovažavaju partizani i njihovi saveznici. Njihova koncepcija se zasnivala na fašističko-nacističkoj ideologiji. Glavni krivci i uzročnici sveg svjetskog i domaćeg zla su Jevreji, masoni, ljevičari i „boljševici“, zatim kominterna, zapadne demokratske države i njihova liberalno-kapitalistička „plutokratija“. Dakle, u „kapitalističkim porocima ogrezli zapad“ i „judemonski boljševizam“. Pošto su kvislinške snage iz rata izašle poražene, nova vlast je uništila svaki oblik njihovog društvenog angažmana, pa i svaku vrstu publikacije. Zato je danas skoro nemoguće doći do ma kog od ovih glasila – samim tim spriječeni smo da i detaljnije elaboriramo o ovom fenomenu usmene revolucionarne tradicije. Ali (kako i istraživač ovog književnohistorijskog perioda južnoslavenskih književnosti, Miloš Bandić, naglašava) i ta tema, taj okupacijski i kolaborantski aktivitet u kome je, uprkos svemu, urađeno i ponešto vredno i dobro, pripada celini, i ukupnom kontekstu, istorije jugoslovenskih književnosti, kao što, razume se, u odgovarajućoj razdiobi, pripada i svakoj od domaćih nacionalnih književnosti (Bandić, 1993., str. 27).

Pjesme poslijeratnog perioda prate ideološku liniju zacrtanu u Skici projekta za zbirku partizanskih pjesama Nikole Hercigonje (februar 1944., Zorići kod Drvara). Treća stavka u tom dokumentu glasi: Nakon završetka borbe taj će materijal (partizanska narodna poezija, op.a) biti jedan od priloga za osnovu umjetničkog stvaranja. U pisanoj književnosti ova zamisao se ostvarila kroz socrealizam, ali je relativno brzo prevaziđena, dok je u savremenoj usmenoj književnosti ostala jedini normativ koji se imao poštivati glede nastanka novih pjesama. U strukturalno-poetološkom smislu poezija obnove zemlje i izgradnje socijalizma dosljedno nastavlja tradiciju partizanske narodne poezije, njeguje isti stih, većinu lirskih vrsta, ideološku liniju; dok se po pitanju tematsko-motivskih cjelina razlikuje naglašenijom političkom angažiranošću i didaktičkim koloritom. Ratno iskustvo je režimskim rukovodiocima predočilo ogromnu moć djelovanje pjesme na široke narodne mase, te su podstrekivali dalji razvoj ove paraliterarne tvorevine kako bi tim nesvakidašnjim mehanizmom utjecali na što lakše prebrođavanje kriza u stabilizaciji unutardržavnih prilika, ali i spoljnih nasrtaja na još uvijek krhku, novu državu. Period intenzivne obnove zemlje shvaćen je kao novi, mrinodopski rat, neprekidna borba omladinaca da restauriraju devastiranu i izgrade novu infrastrukturu, objekte, pa i cijele gradove. Omladinske radne akcije su shvaćene kao frontovi. Čak je organizacijska struktura podređena militantnoj retorci: omladinske brigade, umjesto partizanske brigade; brigadiri, umjesto ratni komandiri; udarnici, umjesto proleteri, radne akcije, umjesto partizanske; radni bataljoni, umjesto partizanski; radna disciplina, umjesto vojna... Zato i ne čudi što je poezija obnove zemlje, u evolutivnom slijedu, skoro preslikala partizansku poeziju. Usporedbom početnih stihova budnica Drugo nam Tito izdo naređenje / Svi u borbu za oslobođenje i Na obnovu Tito zove, / na izgradnju pruge nove, uviđamo podudarnost u svemu, osim u cilju. Tako je i sa svim ostalim osobenostima obaju perioda, na primjer pjesma o izgradnji hidrocentrale na Jablanici naslovljena je Bitka na Jablanici. Jedini novitet odnosi se na tematsko-motivske cjeline. Poezija obnove zemlje i izgradnje socijalizma baštini svo naslijeđe NOB-a, ali i razvija vlastite tematsko-motivske krugove pjesama: a) o izgradnji pruga i cesta (Poznaje se ko je na pruzi bio, Omladino, udarnički radi, Omladina gradi prugu, Sa pruge, Voz polazi, Mi radimo na autostradi, Na Doboju mine prolamaju itd.); b) o izgradnji fabrika i uzdizanju industrije (Tvornice nam na sve strane niču, Podižući industriju sada, Zemlja zove, Bitka na Jablanici...); c) o izgradnji i obnovi gradova (Titograde, Pjesma sa izgradnje, Ti se dižeš, Skoplje na rad zove, Oj Prištino, gdje su ti brigade...); d) o zemljoradničkim zadrugama (Podižemo zadružne domove, Pjesma zadrugara, Zadružna je kuća najmilija, Sad na selu zadruge se šire, Po planu smo polja uzorali, U Vitini, selu na vodama...); e) o podršci režimu i njegovim akcijama (Petom Kongresu KPJ, Pjesma narodnoj vladi, Pjesma o Petogodišnjem planu, Koju bih pjesmu zapjevala, Pravda je jača nego sila, Partija je naša jaka, Muslimanke skidaju zar, Opismenjavanje...); f) o krizama i klevetama (Kleveta nas pokolebat neće, Protiv kleveta i laži, Onima koji nas napadaju, Odgovor Drvara klevetnicima, Ne daj Trsta i Gorice...). Valja istaći da su pjesme o izgradnju pruga, fabrika i gradova uspjelije od zadrugarskih, režimskih i klevetničkih pjesama. Naše je mišljenje da su one, najvjerovatnije, nastajale spontano, na terenu, u radnom zanosu i živoj atmosferi, dok su pjesme sa političkom sadržinom konstruisane po zadatku, sa unaprijed određenom temom i motivima. Zbog toga, predstavljaju suhoparno sklapane rimovane floskule kojima se željelo uticati na svijest naroda, što podrazumijeva njegovo usmjerenje ka odgojno-vaspitnim idealima marksizma i bezrezervnoj podršci komunističkom režimu, čak i u onim situacija kada je i polupismeni, prosječni građanin uviđao da je riječ o anarhizmu, netoleranciji i kršenju elementarnih ljudskih prava i sloboda.

Devedestih godina dvadesetog vijeka komunizam se, sa svim svojim obilježjima, povlači na poziciju ruba, ostavljajući primat centra nacional-budničkim partijama koje su dovele do razaranja i rušenja pedesetogodišnje utopije o zajedničkoj državi. Sistem vrijednosti je u potpunosti promijenjen. Nacionalisti su raskinuli sa svim što simbolizira prijašnji režim, ali su se u izgradnji svojih vrijednosti koristili dokazanim metodama prethodnika. Sa pijadestala biva gurnuta partizanska narodna poezija i njene nasljednice poezija obnove zemlje i izgradnje socijalizma, a uzdignuta takozvana patriotska poezija.

Bandić, Miloš: Istorija književnosti jugoslovenskih naroda 1941-1945, Nezavisna izdanja, Beograd 1993.
Blečić, R. Milorad: Kako je nastala jugoslovenska revolucionarna poezija, BIGZ, Beograd 1976.
Bodiroga, Milan: Savremene pojave polunarodne književnosti u Hercgovini, Rad XVII kongresa SUFJ, Poreč, 1970., Zagreb, 1972. 181-185.
Bošković-Stulli, Maja: Narodna poezija naše oslobodilačke borbe kao problem suvremenog folklornog stvaralaštva – Usmena književnost. Izbor studija, Školska knjiga, Zagreb 1971, str. 317-356.
Bošković-Stulli, Maja: Narodne pjesme u okviru pjesništva NOB-a, 27. Kongres SUFJ u Banji Vrućici 20-24. 1980, Sarajevo 1980, str. 89-95.
Čolović, Ivan: Divlja književnost, Nolit (Biblioteka sazvežđa), Beograd, bez godine izdanja.
Čubelić, Tvrtko: Tužbalica u Književni leksikon, Zagreb, 1962.
Čubelić, Tvrtko: Partizanska narodna poezija kao primjer angažirane poezije, Kultura i umjetnost u NOB-u i socijalnoj revoluciji u Hrvatskoj, Zagreb, 1975, str. 167-170.
Firfov, Živko: Makedonska narodna pesma iz perioda narodnooslobodilačke borbe¸ VI Kongres SUFJ, Bled 1959, str. 227-229.
Glišić, Venceslav; Miljanović, Gojko: Rukovođenje narodnooslobodilačkom borbom u Srbiji 1941-1945., Institut za savremenu istoriju, Beograd, 1994.
Grupa autora: Rečnik književnih termina, Nolit, Beogad 1985.
Hercigonja, Nikola: O partizanskim narodnim napjevima, Zbornik partizanskih narodnih napeva, Nolit, Beograd 1962, str. XI-XXVIII.
Hercigonja, Nikola: O pratizanskim narodnim pesmama, Napisi o muzici. Umetnička akademija, Beobrad 1972, str. 290-295.
Hrovatin, Radosav: Partizanska pesem, Ljubljana 1953.
Jaćovski, Voislav: Albanci Jugoslavije o Titu u svojoj narodnoj pesmi, Folklor, god. XV-XVI, sv. 57-64, str. 31-41, 1976-1977. god.
Janjić, Jovan: Ustanak i revolucija u narodnoj književnosti, Narodni muzej u Vranju, Vranje 1985.
Janjić, Jovan: Partizanska narodna poezija u savremenoj nastavi, Nova Jugoslavija, Vranje 1987.
Karaklajić, Đorđe: Revolucionarna radnička pesma u Srbiji, Zbornik SANU, knj. LXVIII, EI, knj. 3, str. 491-500.
Marks, Karl; Engels, Fridrih: O umetnosti i književnosti, Reč i misao, Rad, Beograd, 1960.
Каровски, Лазо: Македонската народна песна за Тито, Folklor, god. XV-XVI, sv. 57-64, str. 9-16, 1976-1977.
Конески, Блажо: Македонската народна песна за НОБ, ХХV СУФЈ, Берово 1978, Скопје, 1980, стр.29-34.
Konstaninović, Zoran: Partizanske pesme, u Rečnik književnih termina, Nolit, Beogad 1985, str. 529-530.
Kržavac, Savo; Ristović, Ljubiša: Robija, Partizanske staze, Beograd 1968.
Kučukalić, Zijo: Narodne pjesme u Bosni i Hercegovini u doba narodnooslobodilačke borbe, SUFJ, Bled 1959, Ljubljana 1960, str 225-234.
Latković, Vido: Narodna književnost, Narodna knjiga, 1967.
Leskovac, Mladen, Bećarac, Matica srpska, Novi sad, 1958.
Nađ, Kosta: Muzika i muzičari – zbornik sećanja, Beograd, 1982.
Nazor, Ante: Pjesme međunarodnog radničkog pokreta u revolucionarnim previranjima u Jugoslaviji, Narodna umjetnost, 27, Zagreb 1990, str. 151-187.
Nedeljković, Dušan: Narodni pesnik o drugu Titu, Folklor, god. XV-XVI, sv. 57-64, 1976-1977., str. 1-8.
Nikolić. Ilija: Narodno pevanje u jedinicama narodne oslobodilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije, Narodno stvaralaštvo – Folklor, XIV, sv. 53-56, Beograd 1975, str. 16-36.
Rihtman-Auguštin, Dunja: Ulice moga grada, Biblioteka XX vek, Beograd 2000.
Rodić, Milivoj: Narodna poezija revolucionarnih epoha kao književni fenomen, Svet knjige, Beograd 2005.
Rodić, Milivoj: Terminološka problematika i definisanje pojma usmene revolucionarne pjesme, Folklor BiH, sv. 1. str. 39 - 51.
Slaviček, Milivoj: Crveno proljeće, svjedočanstva o prvom maju, Lykos, Zagreb, 1958.
Stanonik, Marija: O okliščinah v katerih je nastajalo slovensko narodnoosvobodilno pesništvo 1941-1945., Narodno stvaralaštvo – Folklor, Beograd, sv. 53-56, str. 491-497.
Škrbić, Milan: Problem vrednovanja partizanske narodne poezije, VIII Kongres SUFJ, Titovo Užice 1961, Beograd 1961, str. 307-308.