NOVINE BEOGRADSKOG ČITALIŠTA

1.
 

Pet godina pošto je Beograd postao prestonica Kneževine Srbije, 2. januara 1846. osnovano je Beogradsko čitalište, a prvi broj Novina Čitališta beogradskog pojavio se u petak 3. januara 1847. Novine su izlazile svakog petka i donosile vesti iz Srbije i sveta. Delovanje Novina je bilo od velike koristi srpskom narodu 1848. za vreme Mađarske bune. Čitalište je preko svojih Novina podržavalo srpske interese i davalo utočište srpskim izbeglicama.

Biblioteka grada Beograda je 1980. obnovila Beogradsko čitalište, a 1991. i Novine Beogradskog čitališta. Danas je pred čitaocima nova serija Novina, koja se po mnogo čemu razlikuje od prethodne dve, ali u njenoj osnovi je i dalje knjiga i sve što je vezano za knjigu, u svetlu novog vremena, novih tehnologija i ideja. Danas su Novine Beogradskog čitališta najpre list posvećen stvaranju, izdavanju, čitanju i tržištu knjiga.

2.
 

Da bi bar malo jasnije osvetlili vreme u kome su se Novine Čitališta beogradskog pojavile neophodno je da najpre kažemo i nekoliko reči o samom Beogradskom čitalištu. U obnovljenoj Srbiji prva javna čitaonica bila je „Srpsko čitalište u Beogradu“ („Čitalište beogradsko“) koje je na ulazu imalo natpis: „Beogradsko čitalište srpsko“. Već je primećeno da je Čitalište jedna od najstarijih ustanova srpskih.

Ideja o osnivanju Čitališta bila je formirana još 1843. godine. Urednik „Srbskih novina“ Miloš Popović o tome je pisao krajem iste godine. Ali tek 30. decembra 1845. godine zalaganjem Jeliseja Vukajlovića, sekretara Uprave varoši Beograda i velikog protivnika ilirstva, zajedno sa prijateljima, najviđenijim ljudima u tadašnjoj Srbiji osnovan je odbor za osnivanje Čitališta. Članovi odbora za osnivanje Čitališta 1. januara 1846 podnose molbu Ministarstvu unutrašnjih poslova, a odbor donosi „Pravila Srbskog čitališta u Beogradu“ koja su 2. januara 1846. podneta takođe na odobrenje Popečiteljstvu vnutrenjih djela koje je 9. januara 1846. dalo saglasnost. Ispod „Pravila“ potpisani su: Miša Anastasijević, najbogatiji i najuticajniji čovek u Srbiji tog vremena, njegov zet Radovan P. Damjanović, pomoćnik ministra Popečiteljstvu vnutrenjih djela i ustavobranitelj, Đorđe Popadić, trgovac, Gligorije Jovanović, Milovan Spasić, upravitelj osnovnih škola, Dimitrije Danić, trgovac, Maksim Simonović, profesor Kneževskog liceja, Janać Kumanudi, trgovac, Petar Radovanović, upravitelj osnovnih škola, Pavle Ars. Popović, sekretar Sovjeta, Jelisej Vukajlović, Rista Veličković, trgovac i Jovan Minić, načelnik Kontrole. Osnivanje društva je odobreno 17. januara, a svečano otvoreno 24. februara iste godine. Tom prilikom su govorili Raja Damjanović o Čitalištu i Maksim Simonović o potrebi sloge među Srbima, bez obzira gde žive.

Čitalište je otvoreno u prisustvu najistaknutijih ljudi iz Srbije i stranih konzula. Bilo je smešteno u školskoj zgradi iznad Saborne crkve u dve sobe. Čitalište je svojim delovanjem postalo svetionik za celo Srpstvo, a po ugledu na njega širom Srbije su počela osnivanja Čitališta. U svom „Slovu pri otvoreniju Čitališta srbskog u Beogradu“ Maksim Simonović između ostalog piše: „Vaša pak Gospodo ! bratska ljubov i sloga osnovala je ovo zavedenije, koje mi danas kao Srpsko-Beogradsko-Čitalište toržestveno otvaramo, zavedenije malo, mlado i nejako, kao što je obično svaka stvar u početku; al sloga i bratska ljubov od maleni stvari velike gradi kao što no veli latinska poslovica. ( ...) Lepo je istina biti kosmopolitom, to, valja, da i Srbin bude; al, kao što drugi rade, tako i on tek da najvole ono, što je njegovo, to da ponajbolje diže i pomaže, jer se on samo s onim, što je njegovo, može dičiti i ponositi (...) Čuvajmo dakle, sklanjajmo i negujmo sve, što je naše, da nam se niko od našeg stada ne izgubi, da nam ni jedan zdrav listak od našeg rasta ne otpadne. – Ljubimo i sklanjajmo svakoga, koji na srbskoj zemlji i pod srbskim nebom živi, koji ispoveda ustav, kome je nadležna vlast srpska, koji po mogućstvu srbskom napretku revnuje, i cveće za venac srbske slave bere; ljubimo takvoga i sklanjajmo ga, ma da se je on na kom mu drago kraju sveta rodio, on je sad Srbin, prirođeni Srbin, i Srbija mu je sad milo otečestvo“.

3.
 

Poseban odbor sastavljen od članova društva pokrenuo je „Novine Čitališta beogradskog“. Novine su izlazile dve godine, jednom u nedelji, na dva lista u formatu kvarta, od 3. januara 1847. godine do 31. decembra 1848. Pretplata na godinu je bila 1 talir, a za članove Čitališta 3 cvancika. Odbor je prve godine samostalno izdavao Novine, a druge je izdavanje Novina preuzela sama uprava Čitališta. Prvi urednik Novina je bio Pavle Ars. Popović, sekretar Sovjeta, istoričar, član Srpskog učenog društva, profesor Univerziteta i književni kritičar. Pavle Ars. Popović je 1837-8. godine sarađivao sa Teodorom Pavlovićem u Srpskom narodnom listu i vodio je polemike sa Sterijom. Uređivačka politika Novina u osnovi je pratila i zastupala političke principe Garašaninovog „Načertanija“ koje je zastupalo i samo Društvo Čitališta beogradskog. Iako Društvo, kao ni Novine, nisu vodile aktivnu borbu protiv ilirske ideologije, njihov uticaj je bio znatan na politički život tadašnje Srbije, najpre u formiranju kulturnih institucija koje su sledile osnovnen ciljeve Društva. Sve što se u kulturi ondašnje Srbije događalo bilo je najpre razmotreno u Beogradskom Čitalištu.

U Novinama je dve trećine prostora bilo ispunjeno političkim vestima iz Srbije, ali i iz drugih zemalja. Ostatak prostora ispunjavale su vesti iz kulturno-prosvetne delatnosti Srbije, prevodi i oglasi. Saradnici Novina su bili Jovan St. Popović, Sima Milutinović Sarajlija, Sergije Nikolić, Milovan Spasić i drugi. Već posle mesec dana videlo se da su Novine naišle na lep prijem kod publike. U Srbiji je distribuirano 980 primeraka, a kasnije se broj pretplatnika povećao na 1115. To je bio veliki uspeh imajući u vidu da su tada „Srbske novine“ imale 400 pretplatnika. Kada je u pitanju državna cenzura može se reći da su Novine bile nezavisnije nego što je to bio slučaj sa „Srbskim novinama“. Praktično, urednik je imao veću slobodu u uređivanju Novina. Novine su redovno donosile obaveštenja o radu Čitališta, tačno beležile sve poklone i imena darodavaca. Dosta prostora zauzimale su vesti iz sveta, a političkim događajima iz 1848. posvećeno je dosta prostora bez obzira na cenzuru. Novine su redovno donosile i vesti o osnivanju, napretku i radu velikog broja novih Čitališta u Srbiji. Novine su imale i više redovnih rubrika: Književne vesti, Prosvetne vesti za crkvu, učitelje, nauku, hudožestvo i knjižestva, a rubriku Književnost vodio je Jovan Sterija Popović. Sterija je takođe, pod pseudonimom, vodio i rubrike Teatar i Pozorišne vesti. Iz perspektive današnjih Novina Beogradskog čitališta posebno je značajna rubrika Književne vesti, koja je donosila obaveštenja o novoizašlim knjigama, gde se one mogu kupiti i po kojoj ceni, a često su Novine skupljale i „prenumerante“ (pretplatnike) za knjige koje će tek izaći. Na nov način tradicija ove rubrike je nastavljena, a može se reći da je postala i osnova, u obnovljenim Novinama 1991. godine. Posebnu pažnju Novine su posvećivale napretku prosvete u Srbiji, tačnije razvoju škola što je za ondašnje vreme bilo i te kako značajno. Iz izveštaja o radu Glavne skupštine Čitališta beogradskog vidi se da je ono bilo neka vrsta narodnog univerziteta, a u govoru bibliotekara Dr. Milovana Spasića o radu čitaonice („Izvestje gl. Skupštini o knjižnici Čitališta“) čitamo statističke podatke i njegova razmišljanja o koristi knjiga, biblioteka i o njihovom finansiranju. Bez obzira što je ovaj tekst izazvao polemiku sa Sterijom njegovo duhovno jezgro je i danas aktuelno.

U broju 14 za 1847. godinu Novine donose vest da je vladika Petar Petrović Njegoš darovao čitaonicu Čitališta Beogradskog sa deset primeraka „svog najnovijeg stihotvorskog dela Gorski vjenac“, koji se u knjižari Gligorija Gliše Vozarovića može kupiti za „2 cvanc. ili 8 groša čarš.“, a Matica srpska šalje Čitalištu 10 primeraka Letopisa obećavajući da će ubuduće slati po jedan primerak svakog svog izdanja. Novine 8. novembra 1847. godine donose kratku vest da je u Beogradu umro Joakim Vujić, a 30 decembra iste godine Sima Milutinović Sarajlija. U istom broju je i vest iz Beča da je Vuk Stef. Karadžić „dobio na poklon od cara Ferdinanda brilijantski prsten u vrednosti od 700 talira, kao zahvalnost carevu na poslatim knjigama, koje je uvrstio u svoju biblioteku“. O Vuku Novine su objavile samo jedan članak preštampan iz Podunavke u broju 8 iz 1848. godine. Borba oko Vukove reforme jezika i pravopisa u Novinama nije ni pomenuta, a takav stav uredništva je istovremeno i jasan stav po ovom pitanju.

Novine su redovno izlazile i u 1848. godini, a u 1849. godini su izašla samo dva broja. U tom periodu Novine je uređivao Petar Radovanović, sekretar popečateljstva prosveštenija, profesor i član Društva srpske slovesnosti. I pored kratkog perioda u kome su izlazile, svega nešto duže od dve godine Novine su izvršile snažan uticaj na kulturni, prosvetni pa i politički život u Srbiji. One su kao organ Čitališta Beogradskog bile jedino glasilo u ondašnjoj Srbiji koje se sistematski i kontinuirano bavilo kulturom, kulturnim životom i prosvetom. Posebno su dragoceni relativno brojni nenumerisani dodaci koji su štampani uz pojedine brojeve zato što pojedine teme i pojave tretiraju celovito. Ovi dodaci su svojevrsne novine u Novinama koje sa njima čine celinu i odražavaju duh tog, jednog od mnogih, teškog vremena u Srpskoj istoriji. Na izvestan način su završetak jedne i početak nove epohe srpske istorije.

U ovom reprintu su integralno dati svi brojevi Novina sa dodacima i on će mnogima biti dostupan i koristan za sagledavanje kulturnog ali i političkog života Srbije toga vremena. Na kraju su dva dodatka koja su u neposrednoj vezi sa Novinama. A to su najpre „Pravila Beogradskog čitališta“ iz kojih se vide programska načela i idejni stavovi na kojima je Čitalište zasnovano i osnovano i po kojima je programski i delovalo. Iza Pravila je „Pesma Čitalištu srpskom“ u Beogradu 1846. godine Konstantina Brzaka, pisaca, humoriste i sreskog načelnika (Beograd 1820 – Beograd, pre 1865). Jedan je od osnivača „Čitališta beogradskog“ (1846) i saurednik „Novina Čitališta beogradskog“, gde je vodio rubriku o pozorištu. Napisao je pesmu o Beogradskom čitalištu koja je i danas zanimljiva najmanje iz dva razloga. Prvo, pesma je nastala kad i Beogradsko čitalište i odštampana kao poseban otisak na četiri strane, kao neka vrsta minijaturne knjige stihova složenih u svega četiri strofe. Drugo, to je jedna od retkih pesama čija je tema jedna kulturna institucija, a Beogradsko čitalište je to svakako od samog početka bilo. Pre dve godine navršilo se 160 godina od osnivanja Beogradskog čitališta i od objavljivanja ove po temi danas neobične pesme, a prošle godine navršilo se 160 godina od izlaska prvog broja „Novina Čitališta beogradskog“. U pripremi ovog reprinta dragocenu pomoć su nam pružili: Narodna biblioteka Srbije, mr Ljubica Ćorović, šef Zavičajnog odeljenja i Milanka Babić-Popov, šef Periodike Biblioteke grada Beograda.

4.
 

Beogradsko čitalište se javilo „u vreme oskudne i nerazvijene književnosti, u vreme pomanjkanja književnika i književne radnje uopšte“. Utoliko je njegov značaj veći. Kao pionirska i matična ustanova, ono je krčilo put i drugim Čitalištima koja su kao lepeza prekrila celu Srbiju, kao i drugim prosvetnim ustanovama i institucijama. U svom dugom veku i neprekidnom radu (1846-1914) Beogradsko čitalište je bilo središte svih vidova duhovnog života, ne samo Beograda i Srbije, nego i celog Srpstva. Ono je nacionalno i duhovno zračilo i na sve Srbe van granica Srbije, kao i na srpsku inteligenciju i školsku omladinu koja se školovala u Evropi: u Beču, Pešti, Ženevi, Parizu i drugde. Sve što je u Srbiji stvoreno na duhovnom planu bilo je proučeno u Beogradskom čitalištu. To je naš prvi duhovni parlament.

Staniša Nešić, urednik Novina Beogradskog čitališta

_________________
Za pisanje ovog sažetog pogovora pored samih Novina bogradskog Čitališta korišćeni su i sledeći radovi:
1. Svetislav Šumarević, Čitalište, Beograd, 1938.
2. Bosiljka Janković, Čitalište Beogradsko, Bibliotekar, 1954 (?).
3. Dr. Ljubomir Durković~Jakšić, Istorija srpskih biblioteka (1801~1850), Zavod za izdavanje udžbenika socijalističke Republike Srbije, Beograd, 1963.
4. Branka Bulatović, Novine Čitališta beogradskog, Letopis kulturnog života 1791~1849, Matica srpska, Institut za književnost i umetnost, Beograd, 1997.