Radi se naravno, o gospodinu Ristu Vasilevskom pjesniku, esejistu, literarnom kritičaru i prevoditelju preko stotine naslova; jednako uspješnom u svakoj od navedenih grana umjetnosti.

BKG: Kako biste prokomentirali naslov kojim smo najavili ovaj intervju i da li kvalitetan prijevod ovisi o izuzetnom poznavanju jezika; poznavanju djela i autora kojega se prevodi ili uz navedeno i o jednom istinskom umjetniku kojega prevodilac u književnosti mora gajiti u sebi odnosno sintezi znanja, vještine i umjetnosti?

G. VASILEVSKI: Prevođenje jeste znanje i veština, jedna vrsta umetnosti pretakanja jednog jezika u drugi. Sinteza, ako ne postoji u delu koje se prevodi, teško može da se pripiše prevodiocu, jer bi se onda radilo o njegovoj nadgradnji. A koji je to prevodilac koji i na taj način, ma koliko to ponekad bilo poželjno, može da izneveri pisca?
Prevodilac, u stvari, jeste ekvilibrista koji hoda po nesigurnoj, (ako ne poznaje dobro jezik sa kojeg prevodi, i, još više, jezik na koji prevodi!), žici (ili granici) koja odvaja dva različita ili donekle bliska jezika (u tom slučaju njegova je funkcija složenija jer, jednim ili drugim jezikom, može ponekad biti zaveden!) i pokušava da krajeve te žice (ili granice) spoji i (u najboljem slučaju) pretvori u jednoobraznu jednačinu između jednog i drugog jezika. Ukoliko to uspe, učinio je dobro delo i autoru i sebi, ukoliko ne uspe, na sebe je preuzeo isuviše veliku odgovornost da dozvoli da izneveri i autora i njegovo delo.
Ovi drugi slučajevi nisu retki, pa se zato, kasnije, javlja potreba da se ta prevodilačka nedela zamene prevodilačkim delima, da se sačine drugi, kvalitetniji, prevodi. I to se može smatrati književnom, odnosno prevodilačkom pravdom.
Meni su uvek bila zanimljiva upoređenja različitih prevoda, naročito poezije. Iz njih čovek može ponešto i da nauči.
Naravno, poznavanje ukupnog dela autora, a ne samo dela koje se prevodi, jeste veoma značajno za kvalitetan prevod. Da se vidi duh, leksika, metaforički i istorijski kontekst, da se sagleda način karakterologisanja likova, da se odredi mesto prevodenog dela u ukupnosti njegovog književnog opusa... Bliskost sa autorom je poželjna, ako se radi o prevodiocu koji je istovremeno i pisac ili pesnik. U tim slučajevima prevodilački rezultati su najbolji. Setimo se samo prevoda/prepeva Ivana V. Lalića i Kolje Mićevića, na srpskom, Mateja Matevskog i Ganeta Todorovskog, na makedonskom, Svetlozara Igova i Kirila Kadijskog, na bugarskom, Kostasa Valetasa, na grčkom, Dumitrua M. Jona i Karoline Ilike, na rumunskom jeziku, Nade Šoljan ili dvojca Lučin - Novaković, na hrvatskom, na primer.
Na žalost, danas se prevođenjem dela bavi svako ko je naučio (katkad sasvim površno) neki strani jezik. Radi se u žurbi (naročito kad se prevode dela koja su filmovana i stripovana, ili prema kojima su snimljeni TV
serijali koji se emituju, pa su tako postala aktualna), prevodi se slabo plaćaju ili se uopšte ne plaćaju, pa su prevodi takvi kakvi jesu – ispod potrebnog nivoa.
Pritom se gotovo svi prevodioci i izdavači (pri)hvataju prevođenja dela sa “velikih” svetskih jezika, svejedno kakva ona bila. Manji ih ne zanimaju. Kao da ne potiču i ne žive u duhu malih jezika, kao da ne shvataju svoj i njihov značaj!
O tome, posredno, govore i prevodilačke nagrade: koji je prevodilac dobio nagradu za prevod dela (svejedno koliko kvalitetan) sa nekog manjeg jezika? One se, u stvari, sada dodeljuju za stare prevodilačke zasluge, ili za prve, početničke, prevode! U svemu tome klanovi su nezaobilazni. Kakvo je, onda, to naše prevodilaštvo?!
Ako bih se odlučivao o umetnicima – prevodiocima, onda bih se odlučio za one koje sam već pomenuo. Dakle, za prevodioce koji su ugledni književni stvaraoci. Time, naravno, ne želim da umanjim značaj onih koji su iz ljubavi, ili zbog profesionalnog angažmana, sav svoj život posvetili prevođenju i, pritom, pokazali zavidne prevodilačke rezultate. Bez njih međusobna provodvljivost jezika nikada ne bi bila ispitana, a prožimanje svetske književnosti nikada ne bi postojalo. Oni su značajniji od svih onih koji su, profesionalno, i, za velike plate, vodili politiku približavanja ili “približavanja” s drugim narodima, jezicima i kulturama.

BKG: Na koji način donosite odluku, ili točnije, što je presudno kod odabira djela i autora kojega ćete prevoditi?

G.VASILEVSKI: Meni je dugo trebalo da dođem u položaj da sâm biram dela koja ću prevoditi. Ranije su dela koja sam prevodio birali, uglavnom, izdavači za koje sam prevodio. U sve to, bez ikakvog mog znanja i doprinosa, pored urednika i njihovih dela, bila je uključena, kako su je oni nazivali, i tzv. potreba za međunarodnom književnom saradnjom. Dobra je prilika da kažem: da sam sâm birao, neka dela koja sam preveo možda nikada ne bih prevodio. Ne zbog toga što nisu zasluži(va)la, već zbog toga što bih umesto njih, da sam sâm birao, odabrao neka bolja ili, isto tako značajna, dela koja sam bolje “osećao”.
Sada je već druga priča. Posedujem svoje privatno izdavačko preduzeće, “Arku”, i sâm biram naslove koje ću prevoditi i objavljivati. To, naravno, odudara od opšteg trenda prevođenja, ali mi pruža zadovoljstvo (uz sav poslovni rizik i poslovni gubitak!) da utičem na tokove međuknjiževnog zbližavanja (ili udaljavanja). Pri svemu tome kvalitet dela i prevoda mi je na prvom mestu.

BKG: Kako osjećate prevedeno djelo? Kao dobro obavljen posao ili kao dio sebe? I jedno i drugo?

G. VASILEVSKI: Ako sam imao pravi prevodilački izazov, prevedeno delo osećam kao deo svog književnog stvaralaštva, kao deo sebe. Jer u njega sam ugradio i mnogo toga ličnog i emotivnog, njemu sam pozajmio mnoge svoje metafore, slike, zamisli i rešenja koja sam, samim tim što sam ih u njega ugradio, otuđio od sebe. Jer duh jezika sa kojeg se prevodi i duh jezika na kome se prevodi ne moraju uvek biti isti. U tim slučajevima, prevodilački posao za mene prestaje da bude posao i pretvara se u poseban oblik pravog književnog stvaralaštva.

BKG: Kako prijevod osjeća autor čije ste djelo preveli?

G. VASILEVSKI: Teško je dokučiti kako svoje prevedeno delo osećaju i doživljavaju njihovi autori, ako ne poznaju jezik na kome je njihovo delo prevedeno. Njihovo mišljenje često zavisi od posrednih, njima prenetih i, često nepouzdanih, informacija, koje, uglavnom, dobijaju od drugih prevodilaca. Jer, kod nas se književna kritika retko oglašava o kvalitetu prevodâ, a u “informacijama” koje autorima daju prevodioci gotovo je uvek prisutna i njihova sujeta. Ja sam bio privilegovan time što sam prevodio uglavnom dela pisaca koji dobro poznaju jezike na kojima prevodim: srpski i makedonski. Njihovim mišljenjem sam više nego zadovoljan.

Takav je moj odnos – pomešan – i prema prevodima mojih dela koja su prevođena na druge jezike.

Razgovor vodila Elfrida Matuč-Mahulja