2.

U svom romansijerskom prvencu pod naslovom „Ko plače”, mlada beogradska spisateljica Sanja Domazet paralelno razvija i prepliće sudbine triju junakinja. Sara, Sofija i Marija žive u različitim gradovima i zemljama, u različitim životnim dobima i različitim istorijskim epohama u rasponu od kraja XVIII do kraja XX veka. Životne okolnosti svake od njih bitno su drugačije, i svaka od njih pretrpela je različite traume, koje predodređuju njihov mentalni sklop i doživljaj sveta.
Postoji nekoliko različitih elemenata romana, koji ta tri odvojena pripovedna toka čine jednistvenim romanesknim svetom. Sve tri junakinje Sanje Domazet vođene su istim duhovnim i duševnim silama i identične su po suštinskim svojim osobinama. Zato Svetlana Velmar-Janković ima puno pravo kada primećuje da se odeljene narativne linije romana „Ko plače” mogu posmatrati i kao tri životne sudbine jedne iste žene. I Sara i Sofija i Marija preosetljive su na čulne utiske iz sveta oko sebe, i izrazito su senzualne prirode, sa do krajnosti razvijenim totalističkim i fatalističkim doživljajem ljubavi.
Kada su u pitanju elementi sižea, veza između odvojenih pripovednih tokova ostvarena je preko Mocartove fantazije, nepoznate muzičkoj javnosti, koju profesor pred samoubistvo uručuje Sofiji. Čitalac ne sumnja da je to ista partitura, koju čuveni kompozitor stvara u toku prve ljubavne noći sa Marijom Štraus. Što se tiče prostorno-geografske pozicioniranosti fabule, sva tri grada u kojima je radnja smeštena - Smederevo, Beograd i Beč - nalaze se na obali Dunava, pa je velika evropska reka još jedan zaseban kohezioni element romana.
Glavni objedinjujući činilac romana jeste pripovedanje samo, tj. rečenica i jezik Sanje Domazet. Narator, koji pripoveda u trećem licu, identičan je u sva tri narativna toka. Likovi i fabula dati su samo u obrisima i svedenim nagoveštajima. Iako je naboj unutrašnjeg proživljavanja junakinja konstantno na ivici izdržljivosti i doveden do granice pucanja - tempo pripovedanja zaista je adagio sostenuto, dakle usporen i smiren. To je ostvareno uranjanjem pripovedanog sveta u pastozno tkivo neprekidnog kovitlanja boja, mirisa, muzike i svetlosti. (Posebno je upadljivo prisustvo ljubičaste boje u gotovo svim bitnijim scenama i opisima.) Pripovedanje u romanu „Ko plače” nalikuje impresionističkim platnima, pri čemu nije lišeno nadahnute spekulativnosti. Rečnica Sanje Domazet, razgranata i zgusnuta, ali prozračna i razigrana, podseća na višeslojne i debele, ali u isto vreme lagane i eterične naslage impresionističkih boja. Ta osobena rečenica, koju u istom trenutku mogu sačinjavati i pripovedanje u trećem licu i dijalog i unutrašnji monolog, stvara upečatljivi utisak multidimenzionalnosti teksta.
U motu romana - „Sećanje na ljubav mi pomaže da se ne plašim smrti.” - koji je preuzet iz čuvenog Prustovog romana „Jedna Svanova ljubav”, sadržane su dve osnovne tematske preokupacije Sanje Domazet. To su ljubav i smrt, odnosno Eros i Tanatos, kao dve osnovne determinišuće sile čovekovog postojanja. U simboličkom ključu, na centralne teme ukazano je i na prvim stranicama romana, gde su, u maniru karakterističnom za dramske književne forme, u popis likova uvršteni i bogovi: Bog muzike, Bog vremena, Bog ljubavi, Bog žudnje i Bog smrti.
Muzika je treći sveprožimajući element romana, i to na dva načina. Izrazita melodičnost rečenice čini da se sloj zvučanja teksta gotovo može smatrati težištem sveukupnog semantičkog ishodišta romana „Ko plače”. Urednik izdanja, istaknuti savremeni kritičar Mihajlo Pantić, ističe da je roman u celini „zamišljen koliko kao književno, toliko i kao muzičko delo”. Pored toga, muzika je i tematsko jezgro romana. Mogli bismo otuda reći da Sanja Domazet svojevrsnom muzikom teksta pripoveda o muzici. Muzika je shvaćena kao vid otkrivanja boga u svetu i kao vrhovni princip postojanja univerzuma. „U svakom trenutku, uvek, neko negde svira, i to je zakon koji znaju samo muzičari, tok muzike nikada ne sme biti prekinut, inače će sigurno nastupiti doba smrti i vreme kraja, jer je Bog muzike najljući od svih Bogova i neprestano prisutan na zemlji.” – prosto instiktivno oseća Sofija, dok Sara uviđa da „naša tela, pa to su muzički instrumenti, samo instrumenti”. Za razumevanje metafizičke koncepcije sveta izgrađenog u romanu „Ko plače” naročito je indikativan simbolički detalj da se konji upregnuti u Mocartovu kočiju zovu Eros i Tanatos.
Ljubav nijedne od junakinja romana na kraju nije ostvarena. Stiče se utisak da je suštinska odlika svake od tih ljubavi upravo nemogućnost njihove ostvarljivosti u svetu. Otuda roman od početka do kraja jednako protiče u melanholičnom adagio sostenuto tempu, koji odgovara tihom, prigušenom plaču. „Ovo je planeta na kojoj svaki Eros umire i zato se o njemu toliko govori” – zaključiće nakon svega Sara. Život protagonistkinja romana u stvari je trajanje njihove opčinjenosti Erosom, odnosno trajanje nade da ta zanesenost može biti ostvarena. Zato je smrt glavnih junakinja pre metafora za neostvarenost ljubavi.
Debitantska proza Sanje Domazet veoma je uspelo romaneskno ostvarenje, sa svim odlikama paradigmatičnim za tzv. žensko pismo. Utoliko su tipične ocene pojedinih kritičara, da je pripovedanje Sanje Domazet „afektivno (pre)zasićeno” (Tihomir Brajović) i da pati od odsustva „ironijskog okvira”, koji bi usložnio značenjski aspekt dela (Slobodan Vladušić). Iako potpuno opravdane, takve primedbe donekle su posledica sagledavanja stvari iz, tradicionalno muške, „tvrde” perspektive. Najzad, na svakom od čitalaca je da odabere svoju tačku gledišta, u širokom rasponu mogućih perspektiva između muškog i ženskog ontološko-literarnog pola.

Goran Lazičić